Top menu

Joods monument Heemstede komt er

Omgekomen joodse Heemstedenaren krijgen eindelijk hun monument

Als het benodigde natuursteen, dat uit China moet komen, op tijd arriveert, kan op 4 mei 2015 in Heemstede eindelijk een monument worden opgericht om te herdenken dat 163 joodse Heemstedenaren de oorlog niet mochten overleven.

EEN TRIESTE PRIMEUR VOOR HAARLEM. Als eerste in Nederland liet regeringscommissaris Plekker...

EEN TRIESTE PRIMEUR VOOR HAARLEM.
Als eerste in Nederland liet regeringscommissaris Plekker…

Lot van de Heemsteedse joden

Wim de Wagt, kunsthistoricus en schrijver, schreef enkele jaren geleden een artikel over het lot van de Heemsteedse joden. Hij verbaasde zich erover dat er zo weinig over bekend was. Tenslotte zijn 163 joden uit Heemstede in de oorlog vermoord. Naar aanleiding van het artikel werd hij benaderd door Harald van Perlstein, die in Heemstede woont en zelf joods is. Samen met enkele anderen richtten ze een stichting op die tot doel heeft een joods herdenkingsmonument op te richten.

Huizen geplunderd

Bij het uitbreken van de oorlog woonden er in Heemstede circa 300 joden. Dat er zo weinig over hen bekend is, komt vermoedelijk omdat de meeste van hen pas ná 1920 vanuit andere delen van Nederland naar Heemstede zijn getrokken, hetzij omdat ze er werk vonden, hetzij omdat ze het een mooie streek vonden. Vanaf de jaren dertig kregen ze gezelschap van joodse vluchtelingen uit Duitsland en Midden-Europa, die voor het opkomende anti-semitisme waren gevlucht. De meeste joden, vluchteling of niet, kregen in de oorlog de opdracht naar Amsterdam te vertrekken, waarna hun huizen werden geplunderd. Vanuit Amsterdam werden ze via Westerbork naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor gestuurd om uiteindelijk te worden vermoord.

VRIJHEIDSBEELD IN HET WANDELBOS GROENENDAAL. HIER KOMT HET NIEUWE MONUMENT VOOR ONGEKOMEN JOODSE HEEMSTEDENAREN VLAKBIJ TE STAAN. Bron: WikimediaCommons, Jane023.

VRIJHEIDSBEELD IN HET WANDELBOS GROENENDAAL. HIER KOMT HET NIEUWE MONUMENT VOOR ONGEKOMEN JOODSE HEEMSTEDENAREN VLAKBIJ TE STAAN.
Bron: WikimediaCommons, Jane023.

Weinig bekend

Dat het zo lang heeft geduurd voordat in Heemstede een herdenkingsmonument voor joodse oorlogsslachtoffers werd opgericht, kan De Wagt wel verklaren. “Vlak na de oorlog was er nog weinig bekend over het lot van individuele joodse mensen. Als er al namen op oorlogsmonumenten werden vermeld, waren het die van verzetslieden. In de jaren zestig en zeventig werd meer bekend over het lot van individuele joden en werden overal in Nederland gedenktekens opgericht. In Heemstede is in 1995 al eens een poging ondernomen om een joods monument op te richten, maar dat is mislukt. Twintig jaar later gaat het dus wèl lukken.”

Gemeentearchief

Bij zijn speurtocht naar het lot van joodse Heemstedenaren heeft hij veel gehad aan het archief van de gemeente Heemstede, dat in het Noord-Hollands Archief in Haarlem is ondergebracht. Ook trof hij veel informatie aan in het familiearchief van apothekersfamilie Baruch, dat in het Joods Historisch Museum is te vinden. Leonard Baruch zou de oorlog overigens overleven, waarna hij alles in het werk moest stellen om zijn geroofde bezittingen terug te krijgen.

NSB-burgemeester

Uit het verslag van de Wagts speurtocht blijkt dat diverse families in Heemstede joodse families hebben laten onderduiken, maar dat de joodse inwoners van het toenmalige gemeentebestuur, dat door een NSB-burgemeester werd geleid, weinig steun hadden te verwachten. Elke joodse ingezetene moest zich verplicht laten registreren, wat 320 gulden aan leges opleverde. Dat was blijkbaar nog niet genoeg, want nog ver ná de oorlog, op 31 maart 1953, hadden ambtenaren de ‘gotspe’ om van het Rijk de kosten terug te vragen die de Gemeente had gemaakt om joden op transport te stellen. De nota bedroeg 44 gulden en 52 cent. En hoewel DeWagt als historicus geacht wordt afstand tot zijn onderwerp te houden, geeft hij wel toe dat het hem niet onberoerd liet toen hij las hoe mensen, waaronder babies en ouden van dagen, opdracht kregen hun huizen te verlaten en met hun koffertje naar Amsterdam af te reizen, niet wetend wat hen te wachten stond. “Dan wordt het pas in volle omvang duidelijk wat een genocide het is geweest. Ja, dat grijpt je wel aan.”

Natuursteen

Het joods herdenkingsteken is ontworpen door Patrick van der Vegt en wordt in natuursteen (graniet) uitgevoerd. Hoe het er uit gaat zien kan Wim de Wagt nog niet zeggen, behalve dat het is geïnspireerd op het joodse ‘Boek des Levens’, waarin alle namen van de doden zijn opgeslagen.
Het is overigens het tweede ontwerp dat voor de Stichting Joods Monument Heemstede is gemaakt.
Het eerste ontwerp, dat twee keer zo duur was, stuitte op kritiek omdat dat het oorlogsmonument van beeldhouwer Mari Andriessen in de schaduw zou stellen.
Het nieuwe ontwerp, daarentegen, is bescheidener van aard en komt schuin achter het oorlogsmonument aan de rand van ‘wandelbos’ Groenendaal te staan. De stichting die het werk van Andriessen beheert, heeft al laten weten zich met het nieuwe ontwerp te kunnen verenigen.

Kosten

De kosten van het joodse herdenkingsmonument bedragen 20.600 euro, welk bedrag zowel door stichtingen als door particulieren is opgebracht. Het benodigde bedrag is bijna bereikt; er rest alleen nog een bedrag van 225 euro. Voor meer informatie kun je terecht op de Facebookpagina van Stichting Joods Monument Heemstede. Over de geschiedenis van joodse Heemstedenaren heeft De Wagt een artikel geschreven.

Auteur: Arnoud van Soest

Reageren is niet (meer) mogelijk.